تاریخ فلسفه

انتشار رایگان درسگفتارهای تاریخ فلسفۀ غرب

مطالعۀ هر فلسفه‌ای از جهتی مطالعۀ کل تاریخ فلسفه است، زیرا معنای مفاهیم از طریق رابطۀ پیچیده و درهم‌تنیده‌شان با تجربه‌ای که از سر گذرانده‌اند، شکل می‌گیرد و آشکار می‌شود. استعمالِ هر اصطلاح فلسفی، در این معنا، احضار کل تاریخ فلسفه است. از همین رو، من که زمانی در حد وسع خودم، به تفسیر، تدریس و ترجمۀ فلسفۀ هگل اشتغال داشتم، در کنار آن، بنا به ضرورت، چند مرتبه به تدریس کل تاریخ فلسفۀ غرب پیش از هگل، در موسسات مختلف (از قبیل رخداد تازه، شهر کتاب، انجمن جامعه‌شناسی ایران و در نهایت، آکادمی شمسه) پرداختم و در هر دوره کوشیدم تا با اجتناب از دچار شدن به تکرار، سطحِ مباحث را ارتقا دهم. هر دورۀ تدریس تاریخ فلسفه تقریباً چهار سال به طول می‌انجامید. دورۀ آخر تدریس آن در آکادمی شمسه به دلیل بحرانی که با آن مواجه شدم و رها کردنِ تمام فعالیت‌ها، نقش‌ها و مسئولیت‌های سابقم، در فلسفۀ نظری کانت متوقف ماند. پس در عین ملاحظۀ فاصله‌ گرفتنِ انتقادی‌ام با بسیاری از مواضع و فعالیت‌های سابقم، اگر مخاطبی خواستار آشنا شدن با نوعِ مواجهه و درکِ من از تاریخ فلسفۀ غرب است، دورۀ هشت‌ترمی برگزارشده در آکادمی شمسه (از پیش‌سقراطیان تا کانت) را پیشنهاد می‌دهم و در ادامۀ آن، دوره‌های برگزارشده در انجمن جامعه‌شناسی ایران را (به ویژه، کل دورۀ سه‌سالۀ تفسیر انتقادیِ پدیدارشناسی روح هگل). در خصوص ماجرای فلسفه پس از هگل نیز، هرچند موضوع اصلی تمرکز من به عنوان مدرس نبوده، اما چند مرتبه، در سطحی بسیار مقدماتی و بر اساس توان و سواد خودم دوره‌هایی را برگزار کردم که از میان آنها، ترم درسیِ تاریخ فلسفۀ معاصر در دانشگاه علامه طباطبایی در اینجا قابل دانلود و در دسترس است.
به هر ترتیب، تصمیم گرفته‌ام از این پس تمام فعالیت‌های فکری‌ام (اعم از کتاب، درسگفتار، سخنرانی و غیره) برای مخاطبان به‌رایگان عرضه شود. در خصوص کارهای سابق (به‌ویژه کتاب‌هایی که از سوی ناشران رسمی منتشر شده یا خواهند شد) به دلیل ملزومات حقوقی و مالیِ حاکم بر صنعت نشر چنین کاری امکان‌پذیر نیست. اما در خصوص درسگفتارهایم، در طول ماه‌های گذشته رایزنی‌هایی با موسسۀ آکادمی شمسه در این خصوص انجام دادم. خوشبختانه دوستانم در آنجا درخواست مرا اجابت کردند و بنا شد کل درسگفتارهای «دوره انتقادیِ تاریخ فلسفۀ غرب» به مرور در پادکستی با همین عنوان بارگذاری شود و امکان دانلود رایگان آنها فراهم گردد. در این خصوص نخستین گام به تازگی برداشته شده و کل ترم نخست آن تحت عنوان «ظهور لوگوس یونانی: فلسفۀ پیش‌سقراطی و سقراط» در صفحه‌ای ویژه در سایت  موسسه پژوهشی،‌آموزشی و مطالعاتی آکادمی شمسه از اینجا در دسترس است و مابقی دوره‌ها نیز به مرور بارگذاری خواهند شد.
همچنین باید اشاره کنم که با توجه به تمرکز مطالعاتیِ من بر فلسفۀ مدرن و به ویژه ایدئالیسم آلمانی، و نیز سطح عمومی مخاطبانِ دوره‌ها، سه ترم نخست این درسگفتارها که به فلسفۀ یونان باستان و قرون وسطی اختصاص دارند، بسیار مقدماتی و برای مخاطبان عام طراحی شده است تا مخاطبان صرفاً آشنایی اولیه‌ای برای ورود به فلسفۀ مدرن داشته باشند. اما از ترم چهارم و همراه با فلسفۀ دکارت، سطح کلاس‌ها ارتقا یافته و عمدتاً با تمرکز بر خوانش یک متن اصلی (تاملات دکارت، اخلاق اسپینوزا و مونادولوژی لایب‌نیتس) و بررسی جهات مختلف تفسیریِ آن پیش رفته‌اند. هدف از این درسگفتارها و به یک معنا، نقطۀ اوجِ کاری که من به عنوان مدرس فلسفه تاکنون انجام داده‌ام، «دورۀ تفسیر انتقادیِ پدیدارشناسی روح» است که با فرایند ترجمۀ خود کتاب پدیدارشناسی روح از سوی من و دوستم همزمان بود و کل فایل‌های آن از سوی انجمن جامعه‌شناسی ایران  منتشر شده است. امیدوارم روزی بتوانیم شاهد عرضۀ رایگان آنها نیز باشیم.
جا دارد در انتها مجدداً از دوستانم در آکادمی شمسه، به‌ویژه مهدی انصاری سپاسگزاری کنم که این فایل‌ها را به رایگان عرضه کرده‌اند. بازهم لازم است اعلام کنم که از این پس تمام فعالیت‌های من (از جمله کتاب اخیرالانتشار یا هر فعالیت دیگری اعم از نوشتاری، گفتاری یا حضوری) به صورت رایگان و بر اساس بخششِ داوطلبانه (donation-base) انجام خواهد شد و از صمیم قلب امیدوارم با توجه به بحرا‌ن‌های اقتصادیِ موجود و شکافِ طبقاتیِ فزاینده و زاید‌الوصف، علاوه بر ایفای مسئولیت خویش برای تغییر رادیکالِ وضع موجود و کاهش این شکاف، البته به نحوی آگاهانه و موجه، روزی ما بتوانیم این شیوۀ رایگان و غیرمنفعت‌گرایانۀ کار فکری را به شیوۀ اصلیِ حاکم بر فعالیت‌های فکری و فرهنگی‌مان بدل سازیم.

دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (1) ظهور لوگوس یونانی: فلسفۀ پیش‌سقراطی و سقراط

این دوره، به عنوان نخستین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفۀ غرب، به ظهور فلسفه در یونان باستان می‌پردازد و ریشه‌های آن را حتی تا آثار اسطوره‌ای و ادبی (هومر و هزیود)، و نیز رویدادهای سیاسی و دینی ردیابی می‌کند.

هدف از این ترم، ارائۀ طرحی حتی‌الامکان منسجم از حدود چهار قرن ماجرای تکوین عقل یونانی تا پیش از فلسفۀ افلاطون است. در نتیجه، موضوع بحث آن، از بررسی مقدماتی نظرات متفکرانی همچون طالس، آناکسیماندر و آناکسیمانس، فیثاغورس، هراکلیتس، پارمنیدس، امپدوکلس، آناکساگوراس، دموکریتوس و غیره آغاز شده و تا نبرد سقراط با سوفطاییان ادامه می‌یابد. همچنین از آنجا که این ترم بخشی از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفۀ غرب است، به نحوی صورت‌بندی شده‌است که بتواند از حیث نظری، همچون مبنایی برای کل دورۀ تاریخ فلسفۀ غرب عمل کند.

6 جلسه / حدود 9 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (2) شکوه عقل یونانی: افلاطون و ارسطو

این دوره، به عنوان دومین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفۀ غرب، به واکاوی دو قله‌ی فکر فلسفی در یونان، یعنی افلاطون و ارسطو می پردازد. نیمه‌ی اول دوره به ارائه‌ی طرحی تحلیلی-انتقادی از فلسفه‌ی افلاطون با تمرکز بر نظریه‌ی ایده‌ها یا مُثُل اختصاص دارد تا بتوان بر اساس آن نگاهی گذرا به فلسفه‌ی سیاسی او افکند. نیمه‌ی دوم این دوره نیز به ارائه‌ی طرحی حتی‌الامکان منسجم از متافیزیک ارسطو اختصاص دارد تا به کمک آن، در جلسه‌ی آخر بتوان به قرائتی از فلسفه‌ی اخلاق ارسطویی راه برد.


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (3): خاستگاه های عقل مدرن

این درسگفتار، به عنوان سومین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفۀ غرب، با عنوان “خاستگاه ‌های عقل مدرن”، به ترسیم طرح مختصری از چگونگی شکل‌گیری عقل مدرن و ردیابی خاستگاه‌های یونانی، رومی و مسیحی آن پرداخته است.

این دوره، پس از اشاره به فلسفه‌ های هلنیستی (رواقیان، اپیکوریان و کلبیان) و رومی (به ویژه نوافلاطونیان)، طرحی اجمالی از فلسفۀ مسیحی در قرون وسطی و شرایط فکری و فرهنگی دوران رنسانس ترسیم می‌کند تا در نهایت، با تمرکز بر اندیشه ‌های فرانسیس بیکن در نیمه اول قرن هفدهم، به نخستین بارقه‌های فلسفه مدرن نظری بیافکند.

6 جلسه / حدود 8 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (4) دکارت: آغاز فلسفۀ مدرن

این درسگفتار، به عنوان چهارمین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفۀ غرب، به فلسفۀ دکارت می‌پردازد.

اگر با تکیه بر اجماع موجود، رُنه دکارت را نخستین فیلسوف مدرن بدانیم، بلافاصله این پرسش مطرح می ‌شود که چه چیزی او را شایستۀ چنین عنوان برجسته‌ای کرده است؟

به بیان دیگر، او چه نظر انقلابی‌ای را مطرح کرد که پیش از او گفته نشده بود؟ و آیا نمی‌توان در این معنا، واکاوی اندیشه ‌های دکارت را شرط امکان فهم کلیتِ فلسفۀ مدرن دانست؟

دورۀ آموزشی “دکارت: آغاز فلسفۀ مدرن”، کوششی است برای ترسیم طرحی کلی از فلسفۀ دکارت با تکیه بر مهمترین اثر او، یعنی کتابِ تأملات در فلسفه اولی.

در نتیجه، این دوره با بازخوانیِ گزینشی-تفسیریِ کتاب تأملات و نیز ارجاع به سایر آثار او و شارحانش، کوشیده است تا طرحی کلی و در عین حال موجز و نقادانه از فلسفۀ دکارت در مقام بنیان‌گذار “ایدۀ مدرن” ترسیم کند.

4 جلسه / حدود 6 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (5): مواجهۀ عشق و عقل مدرن؛ بازخوانی اخلاق اسپینوزا

هرچند دکارت نخستین فیلسوف مدرن است، اما این بندیکت اسپینوزا بود که عقلگرایی مدرن را به اوج رساند و به تعبیر هگل، اصول دکارتی را محقق ساخت. همچنین به میانجیِ او بود که برای نخستین بار عقلگرایی مدرن با شکل نوینی از وحدت‌وجود عرفانی آمیخت و فلسفه‌ای بدیع و جذاب را رقم زد که تا امروز مرکز مناقشات گسترده و آبستنِ امکانات متنوعِ فلسفی، سیاسی و دینی بوده است. فلسفۀ پس از اسپینوزا همواره باید موضع خویش را با او روشن سازد تا جایی که هگل صراحتاً ادعا می‌کند که «یا باید اسپینوزایی باشی یا اصلا فیلسوف [فلسفه] نباشی». دورۀ آموزشی «مواجهه‌ی عشق و عقل مدرن: بازخوانی اخلاق اسپینوزا» کوششی است برای ترسیم رئوس کلی اندیشۀ اسپینوزا با تکیه بر ام‌الکتاب او: یعنی اخلاق. لذا این دوره، به کمک متنی‌خوانیِ گزینشیِ کتاب اخلاق، باتمرکز بر کتاب اول و پنجم، تبیینی از شبکۀ درهم‌تنیدۀ مفاهیم اصلی فلسفۀ اسپینوزا (مانند خدا، جوهر، آزادی، عشق، نفرت، عواطف و عقل) به دست می‌دهد و نهایتاً به این پرسش می‌پردازد که اسپینوزا چه میراثی برای جهانِ ما و زمانِ ما از خود برجای گذاشته است؟

5 جلسه / حدود 7 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (6): کثرت در وحدتِ مدرن: بازخوانی مونادولوژی لایب‌‌نیتس

این درسگفتار، به عنوان ششمین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفه غرب، به بازخوانی مونادولوژی لایب نیتس می پردازد.
ایدۀ مونادولوژی لایب نیتس یکی از مؤثرترین و در عین حال پیشروترین ایده های فلسفی مدرن به شمار می رود که می توان آن را به تعبیر هگلی، سنتزِ دیالکتیکی جوهر متکثر دکارتی و جوهرِ واحد اسپینوزایی دانست. در این معنا، لایب نیتس اوج عقل گریی مدرن است. دورۀ «کثرت در وحدت ِ مدرن» کوششی است برای ارائۀ تفسیری انتقادی از فلسفۀ لایب نیتس در پرتو متن خوانیِ مقالۀ «مونادولوژی».

5 جلسه / حدود 6 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (7): تجربه گرایی مدرن؛‌از ایمان تا شکاکیت

ایـن درسـگفتار، بـه عنـوان هفتمیـن تـرم از دورۀ انتقـادی تاریـخ فلسـفه غرب، به تجربه گرایی مدرن می پردازد.بنـا بـر روایـت غالـب، در برابـر و بـه مـوازات سـنت عقلگرایـی مـدرن بـه ویـژه در درون قـارۀ اروپـا، سـنت دیگـری در انگلسـتان شـکل گرفـت کـه بـه تجربه گرایـی شـهرت یافـت. ایـن دوگانـه، از یـک جهـت، سـلف دوگانۀ متأخر فلسفۀ تحلیلی و فلسفۀ قاره ای نیز به شمار می رود.دورۀ “تجربه گرایـی مـدرن: از ایـن تـا شـکاکیت” کوششـی اسـت بـرای ارايــۀ تفســیری موجــز و حتی الامــکان کلــی از ســه فیلســوف بــزرگ سنت تجربه گرایی انگلستان: جان لاک، جرج بارکلی و دیوید هیوم.بنابرایـن ایـن دوره بـا بررسـی مبانـی تجربه گرایـی مـدرن نـزد جـان لاک آغـاز شـده و بـه چرخـش مومنانـۀ ضدماده گرایـی بارکلـی می پـردازد و نهایتــاً بحــث را بــا تفســیر الحــادی و البتــه شــکاکانۀ هیــوم از ســنت ِتجربه گرایـی بـه پایـان می بـرد تـا راه بـر مباحـث کلیـدی تـرم آینـده بـا محوریت “انقلاب کوپرنیکی کانت گشوده شود.

5 جلسه / حدود 8 ساعت


دوره انتقادی تاریخ فلسفه غرب (8): کانت و متافیزیک: انقلاب یا ضد انقلاب

در این درسگفتار، به عنوان هشتمین ترم از دورۀ انتقادی تاریخ فلسفه غرب، به بررسی فلسفه نظری کانت پرداخته شده است.

دورۀ آموزشی “کانت و متافیزیک: انقلاب یا ضد انقلاب؟” پس از ترسیم طرحی کلی از فلسفۀ نظری کانت، به طور خاص با تمرکز بر دو اثر اصلی «نقد عقل محض» و «تمهیدات»، کوشیده است تا به این پرسش پاسخ دهد که کانت در کجا انقلابی ماند و در کجا به انقلابش خیانت کرد و از مواجهه با نتایج رادیکال ایدئالیسمش به هراس افتاد؟ در این معنا، می توان ادعا کرد که تمام فلسفه های بعد از او چه رادیکال چه ارتجاعی، واکنش هایی بودند به این هراس و نیز تلاش هایی بودند در جهت نقد انسدادهای نظام کانتی، البته با تکیه بر امیدهای خود کانت.

6 جلسه / حدود 9 ساعت


کانت: از اخلاق به زیباشناسی

هرچند کتاب نقد عقل محض مشهورترین و تاثیرگذارترین اثر کانت است، اما باید مدنظر داشت که مثلث فلسفه نقادی کانت واجد دو ضلع دیگر نیز هست. این دوره کوششی است برای ترسیم تصویری حتی‌الامکان منسجم از فلسفه عملی کانت با تاکید بر فلسفه اخلاق (کتاب بنیادگذاری متافیزیک اخلاق) و نیز از غایت‌شناسی او (با تاکید بر بخش دوم کتاب نقد قوه حکم). ناگفته پیداست که نمی‌توان کل مباحث عقل عملی و غایت‌شناسی کانت را در این جلسات مختصر تبیین کرد، اما هدف از این دوره طرح برخی مباحث مقدماتی است جهت تجهیز مخاطبان برای ورود به متنِ این دو  کتاب.


ایدئالیسم در میانۀ کانت و هگل

نام فیشته و شلینگ به عنوان دو فیلسوف بزرگ و مؤثر ایدئالیسم آلمانی، عمدتاً تحت‌الشعاع نام و نقش کانت و هگل قرار گرفته است. اما فهم گذار ایدئالیسم آلمانی از دوپارگیِ نومن ـ فنومن کانتی به وحدت روحانیِ هگلی، بدون فهم نقش و کارکرد فیشته و شلینگ و تلاش‌های آنها برای وحدت‌بخشی به دوئالیسم کانتی، بسیار سطحی خواهد ماند.

دورۀ حاضر، در تلاش است تا در چهارچوب محدودیت زمانی و دانش مدرس، طرحی بسیار اجمالی از اندیشۀ این دو فیلسوف به دست دهد. البته روشن است که در این دوره به ابعاد مختلف این اندیشه‌ها پرداخته نمی‌شود، بلکه هدف، تمهید مقدماتی است برای ورود به فلسفۀ هگل در ترم آینده. در نتیجه، تمرکز این دوره عمدتاً مبتنی بر مطالب و آثاری است که می‌توان آنها را در سیر پیشروندۀ ایدئالیسم آلمانی از فلسفۀ نقادی کانت به فلسفۀ هگل، و مشخصاً کتاب پدیدارشناسی روح، جای داد.